Portugalski europejski: redukcja samogłosek

Patrzysz na portugalskie słowo telefone i widzisz cztery wyraźne sylaby: te-le-FO-ne. Później słyszysz Portugalczyka i masz wrażenie, że powiedział coś w rodzaju „tl-FON". Samogłoski nie zniknęły — w portugalskim europejskim te nieakcentowane są regularnie osłabiane i skracane, a w codziennej mowie potrafią stać się niemal niesłyszalne.

Zjawisko to nazywa się redukcją samogłosek i jest jednym z głównych powodów, dla których osoby początkujące potrafią przeczytać portugalskie zdanie, ale nie rozpoznają go w naturalnej rozmowie. Silna redukcja samogłosek jest zresztą wskazywana w literaturze jako typowa trudność portugalskiego europejskiego dla osób uczących się tego języka.¹

Dobra wiadomość jest taka, że redukcja nie zachodzi przypadkowo. Kiedy poznasz jej podstawowe zasady, portugalska mowa przestanie brzmieć jak nieprzerwany ciąg spółgłosek.

Jako osoba mówiąca po polsku masz też kilka atutów: znasz dźwięki zbliżone do „sz" i „ż", nie przerażają Cię grupy spółgłosek, a nosowość samogłosek nie jest dla Ciebie całkowicie obcym zjawiskiem.

Piszemy to na blogu Dialecto — aplikacji, w której uczymy portugalskiego europejskiego. Poniżej opisujemy też, jak wykorzystujemy w niej ocenę wymowy przez AI, razem z jej ograniczeniami.

Dlaczego telefone brzmi jak „tlfon"?

Akcent w słowie telefone pada na sylabę fo:

te-le-FO-ne

Samogłoska o jest akcentowana, dlatego pozostaje wyraźna. Wszystkie trzy litery e znajdują się w sylabach nieakcentowanych. W portugalskim europejskim nieakcentowane e jest wymawiane jako bardzo krótkie [ɨ], przypominające polskie „y".²

W starannej wymowie słowo można więc usłyszeć w przybliżeniu jako:

ty-ly-FO-ny

Portugalskie [ɨ] jest jednak zazwyczaj znacznie krótsze i słabsze niż polskie „y". W szybszej mowie część tych dźwięków może stać się niemal niesłyszalna:

t(y)-l(y)-FO-n(y) → tl-FON

Stąd wrażenie, że czterosylabowe słowo nagle skurczyło się do jednej wyraźnej sylaby otoczonej spółgłoskami.

Nie oznacza to, że każdy Portugalczyk zawsze wypowie telefone dokładnie w ten sposób. Stopień redukcji zależy od tempa, regionu, stylu wypowiedzi i sąsiednich słów. „Tlfon" to jedynie przybliżony zapis tego, co może usłyszeć polskie ucho, a nie wymowa, której należy uczyć się zamiast korzystania z prawidłowego nagrania.

Czym właściwie jest redukcja samogłosek?

W portugalskim europejskim akcentowana sylaba stanowi centrum słowa. Jej samogłoska jest mocniej zaznaczona i wyraźniejsza, natomiast pozostałe sylaby schodzą na dalszy plan.

System samogłosek ustnych portugalskiego europejskiego liczy dziewięć różnych dźwięków, a w sylabach nieakcentowanych większość z nich się podnosi: nieakcentowane a czytamy jako [ɐ], nieakcentowane e jako [ɨ], a końcowe -o jako [u].³

W dużym uproszczeniu:

Nie jest to kompletna instrukcja wymowy każdego słowa. Istnieją wyjątki oraz konteksty, w których samogłoska zachowuje wyraźniejsze brzmienie. Tabela pokazuje jednak mechanizm odpowiedzialny za dużą część tego, co osoby początkujące odbierają jako „połykanie liter".

Redukcja nie zawsze oznacza całkowity zanik samogłoski

Samogłoska może:

• zachować swoje brzmienie, ale stać się krótsza;
• zmienić się w słabszy, centralny dźwięk;
• stać się bardzo cicha;
• w szybkiej mowie przestać być słyszalna.

Dlatego to samo słowo może zabrzmieć inaczej, gdy lektor wypowiada je samodzielnie, a inaczej podczas szybkiej rozmowy.

Osoby uczące się języka często znają tylko pierwszą wersję. Odtwarzają nagranie pojedynczego słowa, słyszą wszystkie sylaby i zakładają, że dokładnie tak samo zabrzmi ono w zdaniu. Tymczasem po połączeniu z innymi wyrazami nieakcentowane fragmenty mogą zostać jeszcze bardziej skrócone.

Przykłady słów, które brzmią krócej, niż wyglądają

Poniższa tabela nie zastępuje nagrań. Ostatnia kolumna pokazuje jedynie przybliżenie tego, co osoba mówiąca po polsku może usłyszeć w szybszej wypowiedzi.

Nie próbuj zapamiętywać tych uproszczonych zapisów jako jedynej poprawnej wymowy. Ich zadaniem jest pokazanie, dlaczego słowo znane z tekstu może być trudne do rozpoznania w naturalnej rozmowie.

Najważniejsza pozostaje sylaba akcentowana. W telefone słyszysz przede wszystkim fo. W pequeno centrum stanowi que, a w verdade — da.

Dlaczego zapis tak bardzo myli osoby mówiące po polsku?

W języku polskim samogłoski nie ulegają podobnej, regularnej redukcji. Nieakcentowane „e" nadal pozostaje rozpoznawalnym „e", a „o" nie zmienia się automatycznie w „u".

Przyzwyczailiśmy się więc, że zapis dość dobrze podpowiada nam, ile samogłosek usłyszymy. Kiedy widzimy telefone, instynktownie oczekujemy czterech wyraźnych sylab.

Jeśli w wymowie pozostaną głównie spółgłoski t-l-f-n i mocne o, nasz mózg może nie dopasować tego dźwięku do zapamiętanego obrazu słowa. Często orientujemy się dopiero po przeczytaniu transkrypcji:

Przecież znam wszystkie te słowa. Dlaczego wcześniej ich nie usłyszałem?

Problemem nie zawsze jest brak słownictwa. Często brakuje połączenia między formą pisaną a jej naturalnym brzmieniem.

Dlatego same fiszki tekstowe nie wystarczą do nauki wymowy portugalskiego europejskiego. Nowe słowo warto od początku poznawać również poprzez nagranie — najlepiej zarówno samodzielnie, jak i w całym zdaniu.

Nie próbuj słyszeć każdej litery

Jednym z najmniej skutecznych nawyków jest próba odzyskania wszystkich samogłosek w czasie rzeczywistym.

Portugalczyk mówi:

Preciso de telefonar.

Osoba ucząca się próbuje kolejno usłyszeć: Pre-ci-so de te-le-fo-nar. Zanim rozszyfruje pierwsze słowo, rozmówca jest już w połowie kolejnego zdania.

Skuteczniejsze jest wychwytywanie sylab akcentowanych i charakterystycznych spółgłosek. W tym przypadku warto zwrócić uwagę na przybliżony szkielet wypowiedzi:

pr-CIS | d | tl-fon-AR

Nie chodzi o zapisywanie zdań bez samogłosek. Chodzi o zmianę oczekiwań. Nieakcentowane fragmenty mogą być bardzo słabe, dlatego większą rolę w rozpoznawaniu słów zaczynają odgrywać akcent, rytm i kolejność spółgłosek.

Cztery rzeczy, na które warto zwrócić uwagę podczas słuchania

1. Sylaba akcentowana

Najpierw szukaj najmocniejszej sylaby. To ona zazwyczaj pozostaje najbardziej czytelna.

Zamiast próbować od razu usłyszeć całe telefone, wychwyć wyraźne fo. Następnie dopasuj otaczające je spółgłoski t-l-f-n.

Podczas nauki możesz oznaczać akcent wielkimi literami:

• te-le-FO-ne;
• pe-QUE-no;
• ver-DA-de;
• te-le-fo-NAR.

2. Bardzo krótkie [ɨ]

Nieakcentowane portugalskie e zmienia się w dźwięk podobny do polskiego „y". Jest on jednak na tyle krótki, że początkująca osoba może uznać, iż w ogóle go nie było.

Jeżeli w słowie pequeno nie słyszysz początkowego e, nie próbuj na siłę doszukiwać się pełnego „pe". Zwróć uwagę na bardzo krótkie przejście pomiędzy p i k.

3. „O", które brzmi jak „u"

W portugalskim europejskim nieakcentowane o jest często wymawiane jak [u].⁴

Dlatego:

• gato kończy się dźwiękiem zbliżonym do „gatu";
• bonito może zabrzmieć jak „bunitu";
• Portugal zaczyna się dźwiękiem bliższym „Pur-" niż polskiemu „Por-".

To nadal te same słowa. Zmienia się jedynie sposób realizacji samogłoski w nieakcentowanej sylabie.

4. Słowa łączące się w całość

Samogłoska, którą jeszcze słychać w słowie wypowiadanym osobno, może zostać dodatkowo osłabiona na granicy dwóch wyrazów. Czasami dźwięki z obu stron łączą się tak mocno, że trudno wskazać, gdzie kończy się jedno słowo, a zaczyna następne.

Właśnie dlatego ćwiczenie pojedynczych wyrazów jest potrzebne, ale niewystarczające. Rozumienie naturalnej rozmowy rozwija się dzięki pracy z całymi fragmentami:

• de manhã;
• está bem;
• pode ajudar-me?;
• preciso de telefonar.

Polskie „sz" i „ż" to prawdziwy atut

Portugalskie s nie zawsze brzmi jak polskie „s". W portugalskim europejskim na końcu sylaby przed spółgłoską bezdźwięczną wymawia się je jako [ʃ], czyli dźwięk zbliżony do „sz", a przed spółgłoską dźwięczną jako [ʒ], zbliżone do „ż".⁵

Dlatego desculpe zaczyna się dźwiękiem podobnym do „dsz-", a mesmo zawiera dźwięk zbliżony do polskiego „ż".

Portugalskie [ʃ] i [ʒ] nie są identyczne z polskimi „sz" i „ż". Miejsce i sposób artykulacji nieco się różnią. Osoba mówiąca po polsku ma jednak istotny atut: nie musi dopiero odkrywać, że język rozróżnia takie szumiące dźwięki i ich dźwięczne odpowiedniki.

Dla osoby posługującej się językiem, w którym podobnych głosek nie ma, różnica może być znacznie trudniejsza do wychwycenia. Polskie ucho zazwyczaj rozpoznaje ją stosunkowo szybko — musi jedynie dopasować znane kategorie do portugalskiej wymowy.

Znajomość nosówek również ułatwia nam start

Portugalski ma samogłoski i dwugłoski nosowe, między innymi w słowach não, mão, bem, pão i muito.

Polskie „ą" i „ę" nie są dokładnymi odpowiednikami portugalskich samogłosek nosowych. W opisach fonetycznych polszczyzny drugi element tych samogłosek bywa analizowany jako osobna nosowa półsamogłoska, czyli struktura zbliżona do dwugłoski.⁶ Nie powinniśmy więc wymawiać portugalskiego não tak, jakby było polskim słowem zapisanym przez „ą".

Mamy jednak jeden ważny atut: nosowość samogłoski nie jest dla nas abstrakcyjnym zjawiskiem. Potrafimy ją zauważyć i wiemy, że może wpływać na brzmienie oraz znaczenie słowa.

Badania nad percepcją kontrastu ustny–nosowy pokazują, że status danej cechy w systemie pierwszego języka wpływa na to, jak łatwo rozpoznaje się nowe kontrasty. W badaniu nad portugalskim brazylijskim osoby z francuskim jako pierwszym językiem — w którym samogłoski nosowe są odrębnymi fonemami — rozróżniały kontrast ustny–nosowy lepiej niż osoby anglojęzyczne.⁷

Uczciwie: w tym badaniu nie było grupy polskojęzycznej, a materiałem był portugalski brazylijski. Przeniesienie wniosku na polskie „ą" i „ę" pozostaje więc przypuszczeniem, a nie udowodnioną przewagą. Polskiej wymowy nosówek nadal trzeba uczyć się z nagraniami portugalskimi.

Znajomość polskich grup spółgłoskowych przygotowuje nas na „tlfon"

Dla wielu osób uczących się portugalskiego połączenia takie jak tl-fn, d-mnh czy p-kn wydają się niemal niemożliwe do wymówienia.

Osoby mówiące po polsku znają jednak słowa takie jak „wstrząs", „przestrzeń" czy „względny", dlatego kilka sąsiadujących spółgłosek nie jest dla nich niczym niezwykłym.

Oczywiście portugalskie grupy powstałe w wyniku redukcji samogłosek nie działają dokładnie tak samo jak polskie. Znajomość złożonych połączeń spółgłoskowych pomaga jednak zaakceptować, że naturalna wymowa nie musi zawierać wyraźnej samogłoski pomiędzy każdą parą spółgłosek.

Przydaje się to zarówno podczas słuchania, jak i powtarzania. Zamiast sztucznie dodawać pełne „e" w telefone, możemy pozwolić, aby krótkie [ɨ] stopniowo stawało się coraz słabsze.

Jak ćwiczyć rozumienie redukcji?

Posłuchaj najpierw bez tekstu

Wybierz jedno krótkie zdanie, najlepiej trwające zaledwie kilka sekund. Posłuchaj go raz bez transkrypcji i zapisz tylko to, co rzeczywiście słyszysz. Nie próbuj od razu odgadywać pełnych słów — możesz zapisać sam ich szkielet:

prcis d tlfonar

Sprawdź transkrypcję

Porównaj swój zapis z prawidłowym zdaniem:

Preciso de telefonar.

Zaznacz samogłoski, których nie udało Ci się usłyszeć. Następnie sprawdź, czy znajdowały się w sylabach nieakcentowanych.

Posłuchaj ponownie

Po zobaczeniu tekstu mózg wie już, czego szukać. Przy drugim lub trzecim odsłuchu prawdopodobnie zaczniesz zauważać krótkie dźwięki, które wcześniej odbierałeś jako przerwę albo część sąsiedniej spółgłoski.

Powtórz całe zdanie

Nie zaczynaj od sztucznego usuwania wszystkich samogłosek. Najpierw wymów zdanie powoli, ale z prawidłowym akcentem. Następnie stopniowo skracaj nieakcentowane sylaby.

Redukcja powinna wynikać z naturalnego rytmu wypowiedzi. Jeśli od razu spróbujesz powiedzieć „tlfon", możesz utworzyć grupę spółgłosek, której rodzimy użytkownik języka nie użyłby w danym kontekście.

Jak samodzielnie wymówić telefone?

Spróbuj wykonać ćwiczenie w czterech etapach.

Etap 1: zaznacz akcent

te-le-FO-ne

Sylaba fo powinna być wyraźnie mocniejsza od pozostałych.

Etap 2: osłab nieakcentowane „e"

Wymów bardzo krótkie dźwięki podobne do polskiego „y":

ty-ly-FO-ny

Nie rób z nich pełnych polskich sylab. „Y" jest tutaj jedynie punktem orientacyjnym.

Etap 3: skróć słabe dźwięki

t(y)-l(y)-FO-n(y)

Nieakcentowane fragmenty powinny przypominać lekkie przejścia między spółgłoskami, a nie osobne sylaby.

Etap 4: wypowiedz słowo w zdaniu

O telefone está aqui.

Zamiast ćwiczyć maksymalne skrócenie pojedynczego słowa, spróbuj zachować naturalny rytm całego zdania. To właśnie podczas pracy ze zdaniami nauczysz się redukować samogłoski bez utraty zrozumiałości.

Ocena wymowy przez AI jako dodatkowa informacja zwrotna

Trudno obiektywnie ocenić własną wymowę. Kiedy wiesz, co chciałeś powiedzieć, Twój mózg automatycznie „poprawia" słyszane dźwięki. Możesz być przekonany, że prawidłowo zaakcentowałeś telefone, nawet jeśli każda sylaba zabrzmiała równie mocno.

Nagrywanie własnego głosu pomaga, ale samo odsłuchiwanie również ma pewne ograniczenia. Nadal słyszysz swoją wypowiedź przez filtr własnych oczekiwań.

Dlatego przydatnym uzupełnieniem może być ocena wymowy przez AI. W Dialecto takie ćwiczenie wygląda następująco:

• słuchasz wzorca w portugalskim europejskim;
• nagrywasz swoją próbę;
• wypowiedź zostaje rozpoznana i porównana z celem ćwiczenia;
• otrzymujesz informację, czy wymowa była prawidłowa, zbliżona do wzorca czy wymaga dalszej pracy;
• możesz od razu nagrać kolejną próbę.

Nie jest to laboratoryjna analiza położenia języka ani ocena każdego fonemu z osobna. Taka ocena ma przede wszystkim charakter komunikacyjny: sprawdza, czy wypowiedź jest wystarczająco wyraźna, aby została prawidłowo rozpoznana i przekazała zamierzoną treść.

Ten rodzaj informacji zwrotnej jest szczególnie przydatny podczas ćwiczenia redukcji. Pomaga wychwycić dwie skrajności:

• przesadnie wyraźne, sylabiczne te-le-FO-ne;
• nadmiernie skrócone tl-fn, w którym znika również ważna samogłoska akcentowana.

Celem jest znalezienie naturalnego środka: zachowanie wyraźnego akcentu i skrócenie samogłosek nieakcentowanych bez utraty zrozumiałości.

System również może się pomylić, szczególnie przy hałasie, słabym mikrofonie lub regionalnym akcencie. Pojedynczego wyniku nie należy więc traktować jako ostatecznego werdyktu — to informacja zwrotna, a nie ocena fonetyczna.

Najwięcej daje obserwowanie powtarzających się trudności. Jeśli ten sam fragment nie jest prawidłowo rozpoznawany podczas kilku kolejnych prób, warto ponownie porównać swoją wymowę z nagraniem wzorcowym.

Najczęstsze błędy w wymowie portugalskiego europejskiego

Wymawianie każdej sylaby równie wyraźnie. Portugalczyk prawdopodobnie Cię zrozumie, ale wypowiedź będzie brzmiała sylabicznie i nienaturalnie. Tobie natomiast trudniej będzie rozumieć innych, ponieważ zaczniesz oczekiwać równie wyraźnych samogłosek w ich wypowiedziach.

Usuwanie wszystkich nieakcentowanych samogłosek. Redukcja nie oznacza automatycznego usuwania każdej litery e lub o. Niektóre dźwięki pozostają słyszalne, a stopień ich osłabienia zależy od kontekstu.

Nauka wyłącznie z tekstu. Znajomość zapisu nie gwarantuje, że rozpoznasz naturalnie wypowiedziane słowo. Każdy nowy wyraz warto przynajmniej raz usłyszeć w całym zdaniu.

Ćwiczenie tylko pojedynczych słów. W izolacji lektor często mówi staranniej. Pełną skalę redukcji można usłyszeć dopiero wtedy, gdy słowa łączą się w dłuższą wypowiedź.

Dążenie za wszelką cenę do brzmienia jak rodzimy użytkownik języka. Nie musisz idealnie naśladować akcentu z Lizbony. Najważniejsze są rozróżnianie głosek, prawidłowy akcent wyrazowy i zrozumiałość wypowiedzi.

Nauka tylko z materiałów brazylijskich. Portugalski brazylijski także redukuje niektóre samogłoski, ale skala i zasady redukcji nie są identyczne. Jeżeli Twoim celem jest Portugalia, potrzebujesz regularnego kontaktu z nagraniami oznaczonymi jako pt-PT. Więcej o wyborze odmiany znajdziesz w artykule Portugalski brazylijski a europejski: różnice, a o tym, której odmiany uczą popularne aplikacje, piszemy w tekście o Duolingo i portugalskim europejskim.

Kiedy wreszcie zaczniesz rozumieć Portugalczyków?

Przełom często nie następuje wtedy, gdy poznasz kolejną setkę słów. Pojawia się, gdy przestajesz oczekiwać, że każde słowo zabrzmi dokładnie tak, jak wygląda w zapisie.

Zamiast czterech równych sylab w telefone zaczynasz szukać mocnego fo i otaczających je spółgłosek. Zamiast pełnego estar rozpoznajesz krótkie „sztar". Słyszysz „sz" na końcu sylaby i nie mylisz go już z przypadkowym szumem.

Portugalczycy nie zaczynają przez to mówić wolniej. To Twoje ucho zaczyna działać szybciej.

Jako osoba mówiąca po polsku nie zaczynasz od zera. Znasz dźwięk „y", przypominający portugalskie [ɨ], rozróżniasz spółgłoski szumiące, nie obawiasz się ich nagromadzenia i masz doświadczenie z nosowością. Największym wyzwaniem jest porzucenie oczekiwania, że każda zapisana samogłoska będzie równie wyraźnie słyszalna.

Kiedy to zrobisz, „tlfon" znowu stanie się telefone.

Jeśli chcesz ćwiczyć słuchanie i wymowę z nagraniami pt-PT, sprawdź portugalski europejski w Dialecto.

Najczęstsze pytania

Dlaczego Portugalczycy „połykają" samogłoski?

Nie wynika to z niedbałości, lecz jest regularną cechą portugalskiego europejskiego. Samogłoski w nieakcentowanych sylabach są skracane i podnoszone, a w szybkiej mowie niekiedy stają się praktycznie niesłyszalne.

Jak wymawia się portugalskie telefone?

Akcent pada na sylabę fo: te-le-FO-ne. Nieakcentowane e brzmi jak bardzo krótkie polskie „y", a w szybkiej mowie część tych dźwięków staje się niemal niesłyszalna. Słowo może wtedy przypominać polskiemu uchu „tlfon".

Czy powinienem od razu mówić „tlfon"?

Nie. Najpierw naucz się prawidłowego akcentu i starannej wymowy. Redukcję wprowadzaj stopniowo, powtarzając całe zdania za rodzimymi użytkownikami języka.

Czy portugalskie [ɨ] jest tym samym dźwiękiem co polskie „y"?

Nie, chociaż oba dźwięki są podobne i polskie „y" może być dobrym punktem wyjścia. Portugalskie [ɨ] w nieakcentowanej sylabie jest jednak zazwyczaj znacznie krótsze i słabsze.

Czy polskie „ą" i „ę" pomagają w nauce portugalskiego?

Pomagają oswoić się z samą nosowością, ale nie są dokładnymi odpowiednikami portugalskich samogłosek i dwugłosek nosowych — w polszczyźnie mają wyraźny element półsamogłoskowy. Portugalską wymowę nadal trzeba ćwiczyć z nagraniami.

Jak najlepiej ćwiczyć portugalską redukcję samogłosek?

Słuchaj krótkich zdań, zaznaczaj sylaby akcentowane, porównuj nagrania z transkrypcją i powtarzaj całe fragmenty. Warto również nagrywać własną wymowę i korzystać z informacji zwrotnej pokazującej, czy wypowiedź jest zrozumiała.

Czy AI może poprawnie ocenić mój portugalski akcent?

AI może pomóc ocenić, czy wypowiedź została prawidłowo rozpoznana i odpowiada celowi ćwiczenia. Nie zastępuje pełnej analizy fonetycznej ani nauczyciela, ale pozwala szybko zauważyć powtarzające się problemy i od razu wykonać kolejną próbę.

Źródła

1. Pellegrini, Correia, Trancoso, Baptista, Mamede, Eskenazi, ASR-based exercises for listening comprehension practice in European Portuguese, Computer Speech & Language, 2013, s. 1127–1142 — „Spoken European Portuguese (EP) is known to be difficult to understand for L2 learners, due to phenomena such as strong vowel reduction", DOI 10.1016/j.csl.2013.02.004. ↩
2. Edite Prada, As vogais do português europeu, Ciberdúvidas da Língua Portuguesa, 18 listopada 2005 — „a maioria das vogais átonas eleva-se": nieakcentowane a czytane jako [ɐ], nieakcentowane e jako [ɨ], końcowe -o jako [u], odpowiedź w konsultorium. ↩
3. Edite Prada, As vogais do português europeu, Ciberdúvidas da Língua Portuguesa, 18 listopada 2005 — „a maioria das vogais átonas eleva-se": nieakcentowane a czytane jako [ɐ], nieakcentowane e jako [ɨ], końcowe -o jako [u], odpowiedź w konsultorium. ↩
4. Edite Prada, As vogais do português europeu, Ciberdúvidas da Língua Portuguesa, 18 listopada 2005 — „a maioria das vogais átonas eleva-se": nieakcentowane a czytane jako [ɐ], nieakcentowane e jako [ɨ], końcowe -o jako [u], odpowiedź w konsultorium. ↩
5. Pedro Mateus, Sobre a pronúncia do s, Ciberdúvidas da Língua Portuguesa, 2 marca 2011 — „o s soa ch [ʃ] no fim de sílaba, antes de consoante surda" oraz „o s corresponde ao som [ʒ] […] a fechar sílaba, antes de consoante sonora", odpowiedź w konsultorium. ↩
6. Jassem, Polish, Illustrations of the IPA, Journal of the International Phonetic Association 33(1), 2003, s. 103–107 — drugi element polskich samogłosek nosowych analizowany jako nosowa półsamogłoska /j̃, w̃/, DOI 10.1017/S0025100303001191. ↩
7. Martinez, Goad, Dow, L1 phonological effects on L2 (non-)naïve perception: A cross-language investigation of the oral–nasal vowel contrast in Brazilian Portuguese, Second Language Research 39(2), 2023 — badanie objęło osoby z francuskim, angielskim i hiszpańskim (karaibskim i niekaraibskim) jako pierwszym językiem; nie obejmowało osób polskojęzycznych, DOI 10.1177/02676583211044953. ↩